10. آذر 1397 - 8:58   |   کد مطلب: 298049
سراب روانسر: سالهای نه چندان دور، به ذهن کسی خطور نمی کرد که روزی بیاید دست بشر به ماسوای طبیعت برسد، تا جایی که بشر سودای باروری ابرها را در سر بپروراند

به گزارش سراب روانسر،  باروری یا زایندگی  Fertility) به توانایی طبیعی تولید مثل گفته می‌شود، در سایه پیشرفت علم شاید تولید مثل در مبحث باروری را بتوان به نوعی دیگر معنا کرد، بعنوان مثال: تولید مثل به شیوه ی غیر طبیعی

 

 

 

سالهای نه چندان دور، به ذهن کسی خطور نمی کرد که روزی بیاید دست بشر به ماسوای طبیعت برسد، تا جایی که بشر سودای باروری ابرها را در سر بپروراند.

 

بایستی به پیشرفت علم و قدرت بشر برای تغییرات متعارف و نامتعارف وی، در طبیعت اعتراف کرد ... بایستی اعتراف کرد که دست بشر حتی به ابرها که سهل است، بالاتر از ابرها هم رسیده است و چندین سال است که بارورسازی ابرها کلید خورده است و عده ای نگران و عده ای دیگر خوش بین به این ماجرا هستند.

 

بی شک این موضوع در نگاه نخست بصورت یک معما رخ می نماید، هر چند هنوزم برای خود فعالان این حوزه معما گونه و در فضای مه آلود پیش می رود.

 

با این مقدمه ی کوتاه به سراغ تحلیل، تفسیر و نتیجه گیری صابر محمدی مدیر اداره هواشناسی شهرستان روانسر در خصوص پروژه ی باروری ابرها خواهیم رفت که در ادامه آمده است.

 

  •     آب

 

آب این مایه حیاتی، که هر روز سیمای غریب و ترسناکی از خود به نمایش می گذارد. از تنش های اکولوژیک تا تنش های اجتماعی و نزاع های قومی و.. پهنه حوضه های آبی را با چالش مواجه کرده است.

 

بی تردید می توان دید که چطور سیاست های نابخردانه طی ده های گذشته، ایران خشک و نیمه خشک را که سالها پدران ما با سازگاری در آن تمدن ها ساخته اند، چنان ناتوان کرده که حتی تامین آب شرب در فصل های خشک، به مشکل ظاهرأ غیر قابل کنترلی بدل می شود.

 

کمبود بارش دو دهه اخیر، افزایش دما و تبع آن افزایش تبخیر و تعرق، تغییر شکل بارش ها، که بعلت ناهنجاریهای اقلیمی خود نمایی می کند، آثار و پیامدهای آن گریبانگیر بخش ها ی مختلف شده است. روشهای مختلفی برای مقابله با کم آبی و خشکسالی اندیشیده شده که یکی از این راهکارهای پیشنهاد شده بارور سازی ابرها است.

 

بدون شک آرزوی بشر نامحدود است، گستره زمین و آسمان را در بر میگیرد. دستاوردهای علمی و فنی چند سال اخیر سبب جان گرفتن بسیاری از آرزوها شده است. اما باید دانست که بسیاری از آرزوهای بشر ممکن است هیچگاه تحقق پیدا نکند. مانند آرزوی تغییر سرعت حرکت زمین، جهت وزش باد و... بی شک توانایی بشر در بازه ی از زمان دچار محدودیت میشود. جو زمین هم جزو مواردی است که توانایی بشر درکنترل و ساز و کارهای آن محدود است. باروری ابرها هم یکی از آرزوهای بشر جهت مقابله با کم آبی و خشکسالی است. که طی سالیان اخیر در محافل عمومی توجه همگان را بخود جلب نموده تا جایی که برخی آنرا روشی کارآمد و موثر جهت رفع بحران آب قلمداد میکنند.

 

  •     بارور سازی ابر

 

بارور سازی ابرها به بیان ساده: در بارورسازی ابرها با افزودن مواد بارور سازی به داخل ابرها و با استفاده از هواپیما و... فرآیند بارش، تسریع و تقویت میشود و کارایی ابر در تولید بارش افزایش می یابد.

 

قبل از ورو به بحث نحوه باروری و نتایج آن، بررسی نحوه وقوع بارش ضروری به نظر میرسد.

مراحل شکل گیری بارندگی عبارتند از:

 

 *   وجود بخار آب در جو به اندازه ای که به اشباع برسد.

 

*    وجود هسته تراکم برای بوجود آوردن امکان تشکیل قطره.

 

*    وجود شرایط ناپایداری در جو برای اینکه قطرات تشکیل شده رشد یافته و آنقدر بزرگ شوند که بتوانند بر دو نیروی اصطکاک هوا و نیروی شناوری (ارشمیدسی) غلبه کرده و فرو بریزند.

 

*    پایین بودن دمای لایه هوای زیر ابر به قدری که باعث تبخیر میان راهی نشده و قطرات به زمین برسند.

مراحل مذکور در واقع فرآیند بارش محسوب میشود و باروری ابرها صرفا پاشیدن هسته تراکم به داخل ابر است. بدین معنی که باید تمام شرایط دیگر برای بارش مهیا باشند و عدم بارش به خاطر عدم وجود هسته های تراکم باشد.

هسته های تراکم عبارت از کانی ها و گرد و غبارهای معلق در داخل جو است که همه می دانیم چیزی که در کشور ما زیاد است گرد و غبار است. به همین دلیل بسیار بعید است ابرهایی که بر روی کشور ما قرار می گیرند نباریدنشان بخاطر نبودن هسته تراکم باشد. بنابراین؛ باروی ابرها در نگاه اول در ایران کاری بیهوده و فاقد پشتوانه علمی است. ضمنا به همین دلیل، استفاده از این تکنیک برای استحصال آب در کشورهای دیگر معمول نیست.

 

  •     تاریخچه بارور سازی ابرها

 

هر چند برای اولین بار در تاريخ 12 ژولاي 1946 (حدود 69 سال پيش) در آزمايشگاه تحقيقاتي شرکت جنرال الکتريک آمریکا انجام شد اما در ایران قبل از انقلاب توسط وزارت نیرو با همکاری یک شرکت کانادایی با ژنراتورها تصعید کننده یدید نقره بر روی حوزه آبریز سد کرج و جاجرود انجام شد و بعد از انقلاب نیز تا سال 74 بصورت پراکنده اقداماتی به اجرا درآمد،

 

.. و سپس در سال 75 مرکز ملی تحقیقات و مطالعات باروری ابرها در یزد تاسیس و با همکاری روسیه مطالعات و ارزیابی ها ادامه یافت . در سال 87 نیز در استان گیلان توسط کارشناسان ایرانی این پروژه پیگیری شد. اما متاسفانه نه تنها در ایران بلکه در هیچ کشور دیگری هیچ سند قابل دفاعی مبنی بر موثر بودن این پروژه ارائه نشده و عملکرد آن کماکان در هاله ی از ابهام قرار دارد. حدودا از هفتاد سال پیش تاکنون بشر با تزریق ید و نقره و یا یخ خشک به داخل ابر سعی در بارور کردن ابر و وادار نمودن آن به بارش نموده در حالیکه تاکنون نتایج اقتصادی قابل قبولی گزارش نشده است.

 

    در خصوص باروری ابرها نکات قابل تاملی به شرح ذیل وجو دارد

 

  -  در کشور ما رادارهای شناسایی وضعیت خرد فیزیک ابر که یکی از الزامات چنین پروژه ی محسوب میگردد، وجود ندارد و اگر بدون شناخت دقیق ابر نسبت به بارورسازی اقدام و به اشتباه هسته‌های تراکم زیادتر از نیاز وارد ابر کنیم نه تنها در افزایش بارش موفق عمل نکرده‌ایم بلکه حتی ممکن است با این عمل باعث کاهش مقدار طبیعی بارش شویم.

 

  -  اگر از روش یدور نقره برای باروری استفاده کنیم، در بلند مدت می‌تواند خطرات زیست محیطی را در پی داشته باشد، چون این ماده سمی است و از طریق آب و خاک وارد دریا و دریاچه‌ها می‌شود و در نهایت حتی به موجودات دریایی آسیب می‌رساند.

 

 -   این ابرها (بارور شده) آب قابل توجهی ندارند که بخواهیم با کار بارورسازی، آن‌ها را مجبور به بارش کنیم، بنابراین آب استحصال شده از این ابرها بسیار محدود است و اصلا چشمگیر نیست و اگر این ابرها را بارور کنیم چیزی تحت عنوان آب قابل استحصال دست ما را نخواهد گرفت. مخصوصا در مناطقی مثل خاورمیانه که خشک و نیمه خشک هستند. به عبارت روشن‌تر در نتیجه باروری ابرها ۵ تا ۱۵ درصد آبی که در ابر منفرد وجود دارد قابل استحصال خواهد بود. ضمن اینکه تعداد ابرهای منفرد نیز بسیار کم است و بارش از ابرهای منفرد حتی در صورت بارورسازی نسبت به ابرهای جبهه‌ای که در سیستم‌های جوی شکل می‌گیرند؛ بسیار ناچیز است. و ابرهای جبهه ی هم نیازی به باوری ندارند.

 

  -  نتایج تحقیقات کشورهای پیش رو در این زمینه هم قابل توجه است، طی ۷۰ سالی که از عمر بارورسازی ابرها در جهان می‌گذرد، کشورهای بسیار زیادی به این حوزه ورود کرده اند و مقالات متعددی منتشر شده و جالب اینکه در میان این مقالات متعدد، حتی یک مقاله یافت نمی‌شود که ادعا کند از طریق بارورسازی ابرها، مشکل کم آبی حتی در یک منطقه کوچک و در یک بازه زمانی کوتاه حل شده است. جالب اینکه در بسیاری از این مقالات به‌ویژه مقالاتی که اخیرا منتشر شده به این نتیجه رسیده‌اند که باروری ابرها راه حل رفع مشکل خشکسالی و کم آبی نیست بنابراین کشورهایی که در دنیا صاحب تکنولوژی بارورسازی ابرها هستند این شیوه را رها کرده و سراغ مدیریت منابع آب رفته­‌اند. مثل آمریکا؛ کشوری که هم تکنولوژی انجام این طرح را دارد و هم به خشکسالی مبتلا است اما این روش را کنار گذاشته است بنابراین راه حل برطرف کردن خشکسالی، بارورسازی ابرها نیست.

 

-    هزینه بالا و سرسام آور این طرح که حرف و حدیث های زیادی را به همراه داشته در کنار غیر اقتصادی بودن نتایج آن، مصداق بارز حیف و میل و به باد دادن منابع مالی است!!!

 

-    اگر این تکنولوژی ها تا این حد موثر بودند؛ اصولا دیگر در مورد خشکسالی و کمبود آب نباید نگرانی داشته باشیم! و مشکل کم آبی کشور حل خواهد شد!

 

-    برخی از کشورهای بسیار مدرن هم اکنون دچار خسکسالی و آتش سوزی های مزمن هستند؛ چگونه آن ها تاکنون با وجود این پروژه نتوانسته اند مشکل خود را حل نمایند!!!

 

  •     نتیجه

 

    ساز و کار کلان جو خارج از کنترل بشر است. در تقسیم بندی جهانی توزیع اقلیم ها، گستره عظیم ایران در منطقه خشک و نیمه خشک قرار گرفته است. میانگین بارش کشور بسیار کمتر از میانگین جهانی است و باید پذیرفت به جنگ این تقدیر نمیتوان رفت.

 

    اولین قدم برای مقابله با بحران کم آبی رجوع به تجربیات گذشتگان است که در استحصال و استفاده از آب دارای تخصص برتر بوده اند( مثل قنات ، کاریز و..).در دنیای مدرن امروزی شیوه گذشتگان فراموش و الگوی غربی جایگزین شده است، الگویی که با منطقه ما هیچ سازگاری ندارد. بدون تردید عوامل جوی نوسانات زیادی دارد. اما ویژگی قابل ملاحظه کشور ایران، کاهش میزان بارش به نسبت میانگین جهانی و نقصان بارش به نسبت نیاز گیاهان است. بطوریکه بغیر از سواحل خزری بقیه نقاط نیازمند آبیاری هستند. کم آبی یک پدیده مستمر برای ما خواهد بود. سازگاری با کم آبی را باید جایگزین مقابله با خشکسالی کنیم.

 

    یکی از دلایل موفق نبودن طرح های مختلف مقابله با بحران کم آبی، عدم توجه مسئولین به مردم که اصلی ترین رکن عبور از بحران می باشد. همراه کردن مردم یکی از اساسی ترین ارکان عبور از بحران می باشد. هر روز منابع آبی کشور بی رمق تر از گذشته میشود و چاره ی جز همراه کردن مردم وجود ندارد. بحران آب مهمترین تهدید ایران است. سازگاری با آن باید از سالها قبل آغاز میشد (حدودا سی سال قبل). مقابله با رخدادهای طبیعی مانند، اختصاص بودجه های هنگفت برای باروری ابرها و یا اجرای طرح های عجیب و غریب انتقال آب، بدون شک محکوم به شکست هستند و سرانجام باید بپذیریم که با طبیعت نمیتوان جنگید بلکه باید با آن سازگار شد.

 

    اگرچه با رعایت تمام نکات فنی و تخصصی، نقش موقت و قطره چکانی باروری ابرها در افزایش بسیار اندک بارش نقطه ای کشور البته با هزینه های سنگین و طی چند سال_ نه در یک ماه!_ رد نمی شود؛

 

    ولی مدیریت آب از جمله:

 

در بخش کشاورزی-که با مصرف "بیش از ۹۰ درصدی" و راندمان اندک در حال خشکاندن این سرزمین کهن است- با کنترل سخت گیرانه چاه های مجاز(پلیس آب)، بستن چاه های غیر مجاز، ترمیم شبکه های فرسوده آب، آبخیزداری، تغذیه مصنوعی، افزایش قیمت آب و... بسیار بسیار تاثیر گذار و ماندگار تر است.

                                 با تشکر / صابر محمدی رئیس اداره هواشناسی شهرستان روانسر